شهرها عامل و محرک انکشاف اقتصادی درافغانستان

شهرها عامل و محرک انکشاف اقتصادی درافغانستان

نویسنده: افق روشن*

 

چکیده:

شهرها عامل بزرگ برای انکشاف اقتصادی یک کشور به شمار می آید. اگر چه شهرهای افغانستان به صورت نا متوازن انکشاف نموده است اما باز هم می تواند در انکشاف اقتصادی افغانستان مهم باشد چون از لحاظ جغرافیایی نسبتاً دارای ساختار مکانی و جغرافیایی متوازن شهری می‌باشد و به خاطر فراهم‌سازی زمینه رشد متوازن و منصفانه از لحاظ جغرافیایی و مکانی در دهه‌های پیشرو در سیستم شهرها باید یک ستراتیژی ملی جغرافیایی و مکانی به وجود آید تا به این ترتیب از فشار بالای شهر کابل کاسته شود و زمینه های مناسب برای رشد و تقویت شهرهای بزرگ دیگر ولایت های افغانستان مهیا گردد که باعث شگوفایی اقتصاد در کشور گردد.

مقدمه:

افغانستان در چند دهه ی گذشته مشکلات زیادی را پشت سر گذاشته است که مانع رشد و پیشرفت شهرها گردیده و شهرهای افغانستان از لحاظ زیربنایی و سیستم های مدرن شهری عقب مانده است که باعث مشکلات زیاد در قسمت زندگی شهری شده است.

همچنان مشکلات دیگر چون سرازیرشدن تعداد زیاد از مردم از ولایات و همچنان از کشورهای همسایه باعث گردیده کهشهرها به صورت غیرپلانی رشد بی رویه نماید و اثربخشی و کارایی شهر بودن را به مشکل بزرگ مواجه ساخته است، اگر این شهرها به صورت پلانی و استندرد رشد نماید و جلو غیرپلانی بودن شهرها گرفته شود و همچنان ساحات غیر پلانی به ساحات پلانی مبدل گردد می تواند عامل بزرگی برای رشد اقتصادی کشور مبدل گردد.

امروزه، شهرها، از دو جنبه، اهمیت یافته اند: یکی، به عنوان مرکز تجمع گروه عظیمی از مردم و دیگری به عنوان عمده ترین بازیگر نقش اقتصادی و در کل اقتصاد ملی از اینرو، باید به مسایل و مشکلات آنها، توجه بیشتر و دقیق تر کرد زیرا، در حالتی که برنامه‌ریزیدقیق و درست، سبب رشد اقتصادی، تثبیت سیاسی و افزایش مشارکت شهروندان درامور شهرها می‌گردد، شکست در حل مشکلات و مسایل شهری، سبب رکود اقتصادی، نارضایتی‌های اجتماعی و سیاسی، فقر، بیکاریو تخریب محیط زیستخواهد شد.

واژه های کلیدی:شهر، انکشاف اقتصادی

تعریف شهر:

شهر، مکانی با تراکم بالای جمعیت و مرکزیت سیاسی، اداری و تاریخی است که در آن، فعالیت اصلی مردم، غیر کشاورزی است و دارای مختصات شهری بوده که از طریق دولت محلی، اداره می شود.

تعریف انکشاف:

انکشاف درلغت به معنی کشف شدن، شگوفا شدن، تغییر، توسعه، بزرگ شدن، مغلق شدن، ترقی و پیشرفت و معادل کلمه

(Development) در زبان انگلیسی می باشد.(نوجو،2016،ص1)

انکشاف اقتصادی و انکشاف در شهرها نیازمند پیشرفت‌های قابل‌توجه در محیط‌های فزیکی عمدتاً به‌منظور زیربناهای برق و ترانسپورت و رسیدگی به دشواری‌های شدید و فساد در زمینه مدیریت و اداره‌ی اراضی می‌باشد. کمبود زمین در شهرها مشکل بزرگ نمی‌باشد در عوض مشکل استفاده مؤثر از زمین و نیاز به تهیه زمین مناسب و موجود برای فعالیت‌های اقتصادی می‌باشد تقویت و ایجاد پارک‌های صنعتی جدید می‌تواند برای رسیدن به این اهداف کمک نماید با وجود اینکه این پارک‌ها به‌درستی با شهرهای اصلی و شبکه‌های منطقه‌ای‌شان منسجم شده باشند.

 اسکان و مسکن گزینی شهری در افغانستان عمدتاً به شکل غیررسمی و نامنظم بوده، شهرها بدون داشتن نقشه مکانی و جغرافیایی مؤثر و دسترسی محدود به زمین، به شکل سریع آن گسترش یافته است. نتیجه به‌دست‌آمده یک شهرغیرمنظم با جمعیت پراکنده کم تراکم، فضای اجتماعی نابرابر و دارای نواقص عمده زیربنایی می‌باشد. باآن‌هم هنوز شهرهای افغانستان دارای منبع مهم انکشاف اجتماعی اقتصادی می‌باشند.

 افغانستان از لحاظ جغرافیایی نسبتاً دارای ساختار مکانی و جغرافیایی متوازن شهری می‌باشد اگرچه کابل تقریباً 41 فی صد جمعیت شهری را به خود اختصاص داده است. کابل و چهار مرکز منطقه‌ای هرات، مزار شریف، کندهار و جلال‌آباد ماوای 69 فی صد جمعیت شهری را تشکیل داده‌اند. مزید بر این پنج شهرهای بزرگ هشت شهر تجارتی و ترانزیتی مثل لشکرگاه، کندز، تالقان، پلخمری، شبرغان، زرنج، میمنه و غزنی نیز دارای جمعیت عمده بوده و مراکز مهم اقتصادی و ترانزیتی منطقه می‌باشد.(وضعیت شهرهای افغانستان،2015،ص2)

 مراکز ولایتی و روستاهای شهری نسبتاً دارای جمعیت کوچک‌تر می‌باشند باوجود آن‌هم جمعیت متذکره نظر به سابق در اکثر موارد و مراکز مذکور بیشترمی باشند. مداخله‌ها باید متناسب با نوعیت خاص شهرها صورت گیرد باید در کابل مراکز منطقه‌ای مراکز اقتصادی و ترانزیتی مراکز ولایتی و روستاهای شهری، مداخلاتی در نظر گرفته شود به خاطر فراهم‌سازی زمینه رشد متوازن و منصفانه از لحاظ جغرافیایی و مکانی در دهه‌های پیشرو در سیستم شهرها باید یک ستراتیژی ملی جغرافیایی و مکانی به وجود آید تا به این ترتیب از فشار بالای شهر کابل کاسته شود.

 اگرچه صادرات افغانستان طی سال‌های اخیر افزایش‌یافته است اما واردات این کشور هنوز نسبتاً بلند بوده و این مسئله زمینه را برای کاهش گسترده تجارت مساعد می‌سازد صادرات تنها 6 فی صد تولید ناخالص ملی را شامل می‌شود درحالی‌که واردات این کشور برابر به 47 فی صد مجموع تولید ناخالص ملی در سال 2014 شده است این رقم کمتر از نصف رقم کشورهای همسایه می‌شود که با افغانستان مقایسه می‌گردند به گونه مثال هندوستان 25 فی صد تاجکستان 19 فی صد و پاکستان 13 فی صد.(همان،ص4)

 اقتصاد افغانستان چنانکه شرکت‌های افغانستان اساساً در سطح محلی و داخلی فعالیت می‌نمایند به‌صورت گستره وابسته به واردات می‌باشد و به علت ساختار و قابلیت اقتصادی بیشتر نیاز تولیدی شرکت‌های وارداتی به‌طور داخلی تولید نشده است.

کابل:

 کابل به‌عنوان پایتخت میزبان اکثر نمایندگی‌های بین‌المللی می‌باشد که در حال حاضر در افغانستان حضور دارند و به‌این‌ترتیب شاهد سطوح بلندتر انکشاف صنعتی نسبت به سایر شهرهای کشور است برخلاف اینکه 80 فی صد نفوس ولایت کابل شهری شده است شاید شهروندان کابل به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم برای گذرانیدن زندگی‌شان به زراعت وابستگی داشته باشند چون فروشندگان تولیدات زراعتی همچنان در میان کسانی که در زراعت استخدام شده‌اند شمرده می‌شوند این سکتور همچنان به‌عنوان مهم‌ترین بخش در مناسبات شهری و سکتور خدمات شمرده می‌شود.

به دلیل حضور تعداد بیشتر دفاتر اداری و تجاری کابل از فرصت‌های شغلی بهتر نسبت به اکثر شهرهای دیگر برخوردار است نسبت کارگران دارای معاش متوسط نیروی کار شهری در کابل بسیار زیاد می‌باشد.

هرات:

 یک فی صدی مهم تورید مواد برای استفاده در تولید از راه هرات وارد افغانستان می‌شود ایران و ترکیه از کشورهای عمده تولید محصولات تولیدی می‌باشند. درهرات شرکت‌های کوچک و متوسط به‌خوبی انکشاف نموده است مخصوصاً در زمینه‌ی صنایع‌دستی قالین و ابریشم اکثریت نیروی کار شرکت‌های کوچک و متوسط یا به‌صورت روزمزد و یا به‌صورت کارمند شرکت‌ها فعال می‌باشند.در هرات کنونی سکتور زراعت و مالداری در واقع مساعدترین منبع تولید مواد خام برای صنعت، بهترین تولید کنندۀ اقلام جهت رشد و توسعۀ صادرات و ساده ترین بستر برای اشتغال نیروهای بیکار محسوب می‏گردد. بخشهای عمدۀ دیگری که در هرات قابل توجه می‏باشند، سکتورهای صنعت و معادن اند هرات از نگاه منابع معدنی نیز غنی می‏باشد. در هرات معادن زغال سنگ، نمک، سمنت، سنگهای تزئینی و تعمیراتی، احجار قیمتی، گچ، چونه، نفت و گاز، بیرایت، طلا، مس و غیره موجود است. استخراج معادن به سرمایه‏گذاری‏های درازمدت اولیۀ داخلی و خارجی احتیاج دارد که با عملی شدن این و سرمایه گذاری روی موضوعات فوق اقتصاد شهرهرات با شگوفایی می رسد.

 مزارشریف:

شهر بزرگ دیگر افغانستان که عامل بسیار مهم محرک اقتصاد کشور می‌باشد مزار شریف است مزار به‌عنوان یک مرکز صادرات و واردات و همچنان به‌عنوان یک مرکز تجارت منطقه‌ی برای شمال افغانستان شمرده می‌شود مزار شریف فرصت‌های خوب برای تجارت از طریق مرزهای زمینی با کشورهای آسیای میانه دارد همچنان یک مرکز صنعتی با یک تعداد زیادی شرکت‌های کوچک و متوسط چندین مرکز فعالیت‌های تولیدی کلان می‌باشد و به‌عنوان مرکز فعالیت‌های اقتصادی برای ولایت‌های هم‌جوار با تورید تجهیزات عمده، موتر لباس مواد غذایی شمرده می‌شود شرکت‌های کوچک و متوسط در مزار به‌خوبی انکشاف یافته است پوست قره قل صنایع‌دستی قالین تولید می‌نماید استخراج معدن منسوجات و محصولات زراعتی به‌صورت گسترده رشد نموده است.

بلخ به دلیل تنوع قومی و سرحدی بودن و بندر داشتن، منطقه‌ی مهم اقتصادی در افغانستان‌ نیز‌ است. از این‌رو، باشندگان این شهر از لحاظ اقتصادی قدرت‌مندتر از ولایت‌های هم‌جوار و مناطق مرکزی هستند.(زاولستانی،1393،ص2)

کندهار:

 کندهار نیز مانند دیگر شهرهای بزرگ افغانستان نقش اقتصادی مهمی را برای افغانستان داشته است و یک مرکز فعالیت‌های تجاری منطقه‌ای می‌باشد کندهار برای سکتور تولید و زراعت خدمات ارائه می‌نماید این تولیدات شامل نجاری و فلزکاری قالین بافی صنایع‌دستی و تولید البسه می‌باشد. نیروی کار کندهار به‌صورت گسترده متشکل از کارگران موقت مستقل می‌باشد.

جلال آباد:

در شهر جلال‌آباد در کنار کشت زیتون و کمپنی‌های استخراجی که یک تعداد قابل‌توجه نیروی کار را استخدام می‌نماید و اکثر کارگران این شهر موقت و مستقل می‌باشند.

 فعالیت اقتصادی اصلی در ولایت کندز زراعت می‌باشد که شامل محصولات اساسی چون پنبه، لبلبو، نیشکر، خربوزه و تربوز می‌شوند و همچنان در پهلوی این تولیدات به صنعت ابریشم‌بافی، روغن نباتی، صابون و قالین نیز توجه جدی صورت گرفته است.

٧٥درصد اقتصاد مردم اين ولايت، بر زراعت و مالدارى استوار است و در بخش تجارت محصولات حیوانی مثل پوست حیوانات، پشم و همچنین لبنیات شان جای مخصوص دارند که در رشد اقتصاد شهرجلال آباد تأثیرمستقیم دارد.(محبوب،2013،ص3)

 با توجه به تولیدات و فعالیت‌های اقتصادی که در مرکز ولایات و شهرهای بزرگ افغانستان انجام می‌شود می‌توان به این نکته رسید که شهر در بلند بردن اقتصاد یک کشور سهم بسیار بزرگ را دارند که اگر به شهرهای افغانستان نیز توجه جدی صورت گیرد امکانات و راه‌حل‌های معقول اقتصادی و پالیسی‌های اقتصادی ساخته شده و در عمل به اجرا گذاشته شود این شهرها می‌توانند محرک اصلی اقتصاد افغانستان بوده، دست افغانستان را از کمک‌های خارجی تا حد ممکن پایان بیاورد.

که خوشبختانه با به دست گرفتن مدیریت وزارت شهرسازی و مسکن توسط محترم سید سعادت منصور نادری روزنه‌های امید برای ساختن شهر و شهرک‌های بزرگ که تأثیرگذاری قابل‌توجهی را بالای زندگی و اقتصاد مردم دارد به وجود آورده است.

 محترم سید سعادت منصور نادری وزیر شهرسازی و مسکن با پلان‌های بزرگی که در بخش ساختن شهرهای معیاری، شهرک‌ها و مسکن قابل استطاعت در مرکز و ولایات کشور روی دست دارند بسترها و زمینه‌های بزرگ اقتصادی را به افغانستان به وجود آورده و آن را تقویت نموده زمینه کار و اشتغال را برای طبقه‌های مختلف افراد که شامل انجینران ساختمان، برق، آب‌رسانی، سرک سازی ... و کارگران روزمزد در بخش عمران این شهرها می‌باشد مساعد خواهند ساخت.

 همچنان با در نظرداشت تحقیق همه‌جانبه از وضعیت شهرهای افغانستان که توسط هبیتات UN به کمک مالی آسترالیا انجام شده به ابتکار و مساعی مشترک وزارت شهرسازی و مسکن، اداره ارگان‌های محلی و شاروالی کابل، عملی شده، گامی شمرده می‌شود، به جلو؛ در راستای فراهم‌سازی معلوماتِ جامع و فراگیر، در رابطه به شهرهای کشورکه وزارت شهرسازی و مسکن را در بخش پلان‌گذاری‌های شهری کمک بسیار مهمی نموده است. پروژه مطالعه وضعیت شهرهای افغانستان که در همین راستا طرح و تطبیق گردیده، یک دست‌آورد عمده و حیاتی برای سنجش و پیمایش توانایی‌ها و ظرفیت‌های موجود در شهرهای ما می‌باشد که نظر به این تحقیق رهبری وزارت شهرسازی و مسکن توانسته است به موضوعات کلیدی ذیل نائل آید:

- در شهر کابل 40.7 درصد اراضی، باوجودی که دیوار احاطوی دارند، مورد استفاده قرار نگرفته‌اند.

- 59.3 درصد از زمین‌های شهری در بخش‌های رهایشی، تجارتی، صنعتی، ساحات سبز و غیره موارد مورداستفاده می‌باشند.

- ساحات غیر پلانی، با تفکیک نوعیت و تعداد منازل اعمار شده در آن مشخص ساخته‌شده‌اند که بر اساس آن برنامه‌های نوسازی و بهسازی آن‌ها را باید روی دست گرفت.

- ارقام قابل اعتبار در زمینه عرضه و تقاضا در بازار مسکن ارائه‌شده است.

- زیربناهای موجود شهری، اعم از: سرک‌ها، آب‌رسانی، کانالیزاسیون، انرژی و غیره مشخص شده‌اند.(وضعیت شهرهای افغانستان،2015،صص75-76)

 درمجموع می‌توان گفت؛ معلومات کلیدی و مؤثر که برای تطبیق برنامه ملی اولویت شهری، به آن نیاز می‌باشد در مطالعه وضعیت شهرهای افغانستان، به‌صورت مفصل انعکاس یافته‌اند که با در نظرداشت این معلومات همه‌جانبه وزارت شهرسازی ومسکن می‌تواند روی پلان‌های بزرگ شهری که محرک اقتصاد افغانستان است کار نموده و آن را به مورد اجرا گذاشته و افغانستان را به بسترگاه و پایگاه بزرگ اقتصادی مبدل نماید، این شهرها هستند که حرکت دهندگان ِ اصلی و عمده اقتصاد کشورند، برای رسیدن به خودکفایی عمل می‌نمایند.

 

نتیجه گیری:

طوری که ملاحضه می گردد شهرها امر مهم و با اهمیت و محرک انکشاف اقتصادی در افغانستان بوده و اگر بالای شهرهای افغانستان سرمایه گذاری گردد و به صورت پلانی و استندرد انکشاف داده شود ما در آینده ها شاهد پیشرفت ها انکشاف اقتصادی افغانستان در کل خواهیم بود و برای رسیدن به این هدف دولت افغانستان باید شیوه و روش های متفاوت را برای ایجاد و توسعه شهرها هم در کابل و در ولایات با جدیت پیگیری نموده تا از لحاظ اقتصادی بتوانیم تا اندازه ی خود کفا شویم.

منابع:

1-      دولت جمهوری اسلامی افغانستان،2015. وضعیت شهرهای افغانستان. GoIRA کابل.

2-      زاولستانی، جواد.1393.«بلخ امپراتوری رفاه اقتصادی یا اختناق سیاسی»، روزنامه اطلاعات روز،کابل.

3-      محبوب، محبوب شاه.1393.«گزارش اقتصادی»،آژانس خبری پژواک،کابل.

4-      نوجو، عبدالکریم،2016.معنی و مفهوم انکشاف اقتصادی. اداره نشرات سیمای شغنان.

5-      www.asemooni.com

 

 

 

 

 



- مدیرعمومی مجله و نشرات وزارت امورشهرسازی